Chia di sản thế nào khi di chúc vô hiệu?

Lập di chúc là phương thức để một người thể hiện ý muốn về phân chia di sản của mình cho những người khác. Do vậy, người lập di chúc có toàn quyền quyết định những nội dung trong bản di chúc để định đoạt di sản của mình. Tuy nhiên, pháp luật về thừa kế cũng quy định việc lập di chúc phải tuân thủ và đáp ứng những điều kiện về hình thức và nội dung. Do vậy trường hợp những bản di chúc không đáp ứng đầy đủ những quy định của pháp luật thì sẽ bị coi là không có hiệu lực hoặc không hợp pháp. Vậy lúc đó sẽ chia thừa kế như thế nào khi di chúc vô hiệu? Chúng tôi sẽ có lời giải cho câu hỏi này trong bài viết dưới đây.

Căn cứ:

  • Bộ luật dân sự 2015

Nội dung tư vấn

1. Khi nào di chúc không có hiệu lực?

Căn cứ theo Điều 624 quy định thì “Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.” Việc lập di chúc là việc làm nhân văn, không chỉ thể hiện tình cảm và nguyện vọng của chúng ta trước lúc qua đời mà còn tránh cho những người thân thích còn sống phát sinh những mâu thuẫn không đáng có.

Hiệu lực của di chúc là tình trạng pháp lý mà các bên sẽ xem xét liệu rằng bản di chúc đó có đủ điều kiện để được áp dụng chia di sản thừa kế hay không. Căn cứ theo Điều 643 Bộ luật dân sự 2015 quy định như sau:

Điều 643. Hiệu lực của di chúc
1. Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.
2. Di chúc không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần trong trường hợp sau đây:
a) Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc;
b) Cơ quan, tổ chức được chỉ định là người thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.

Từ quy định nêu trên, có thể thấy di chúc không có hiệu lực một phần hoặc toàn bộ nếu rơi vào một trong các trường hợp sau:

  • Người thừa kế chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc
  • Cơ quan, tổ chức thừa kế không còn tồn tại khi mở thừa kế
  • Di sản hay phần di sản được đề cập trong di chúc không còn khi mở thừa kế

2. Khi nào di chúc không hợp pháp

Di chúc đóng vai trò rất quan trọng trong việc phân chia di sản của người chết, nó còn đặc biệt quan trọng hơn nếu trường hợp những di sản có giá trị cao. Do vậy, việc lập di chúc được pháp luật quy định phải tuân thủ theo những điều kiện về mặt hình thức cũng như nội dung. Cụ thể tại Điều 630 Bộ luật dân sự 2015 quy định về di chúc hợp pháp như sau:

Điều 630. Di chúc hợp pháp

1. Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây:

a) Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép;

b) Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật.

2. Di chúc của người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi phải được lập thành văn bản và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.

3. Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.

4. Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực chỉ được coi là hợp pháp, nếu có đủ các điều kiện được quy định tại khoản 1 Điều này.

5. Di chúc miệng được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng và ngay sau khi người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, kể từ ngày người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng thì di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.

 

Từ đó tóm lại, một di chúc được coi là không hợp pháp trong những trường hợp sau đây:

Di chúc vô hiệu khi người lập di chúc không có năng lực chủ thể lập di chúc

+ Người lập di chúc phải là người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ: Một chủ thể được coi là có năng lực hành vi dân sự đầy đủ khi đạt độ tuổi nhất định: Từ đủ 18 tuổi trở lên không bị các bệnh làm mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi (Theo Điều 20,22,24 Bộ luật dân sự 2015). Như vậy nếu chủ thể lập di chúc mà không có năng lực hành vi dân sự đầy đủ thì di chúc sẽ vô hiệu;

+ Người lập di chúc mà dưới 15 tuổi lập di chúc; người lập di chúc là người từ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi lập di chúc nhưng không được sự đồng ý của bố, me, người giám hộ sẽ dẫn đến di chúc vô hiệu.

  • Di chúc vô hiệu nếu khi lập di chúc người lập di chúc không minh mẫn, sáng suốt, bị lừa dối, đe dọa.
  • Di chúc vô hiệu khi nội dung, mục đích của di chúc vi phạm điều cấm của pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội

Nội dung di chúc không được trái với điều cấm của pháp luật (ví dụ: chỉ định tổ chức phản động hưởng di sản thừa kế hoặc di sản để lại cho những người thừa kế quyền sử dụng vào mục đích trái pháp luật).

Di chúc vô hiệu khi không tuân thủ điều kiện về hình thức mà pháp luật quy định

Pháp luật dân sự có quy định về hình thức bắt buộc đối với từng chủ thể lập di chúc nhất định. Nếu không tuân thủ điều kiện có hiệu lực về hình thức thì di chúc sẽ vô hiệu như sau:

+ Di chúc của người từ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi không được lập thành văn bản (Theo khoản 2 Điều 630 Bộ luật dân sự 2015);

+ Di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ không có người làm chứng hoặc không lập thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực (Theo khoản 3 Điều 630 Bộ luật dân sự 2015).

+ Di chúc định đoạt di sản là quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất không được công chứng, chứng thực (Theo khoản 4 Điều 630 Bộ luật dân sự 2015).

3. Xử lý thế nào khi di chúc không có hiệu lực hoặc trái pháp luật?

Đối với những bản di chúc không hợp pháp, những người có liên quan có thể yêu cầu tòa án tuyên di chúc vô hiệu. Những bản di chúc vô hiệu sẽ không có giá trị pháp lý và không được sử dụng để phân chia di sản của người chết để lại. Lúc này, việc phân chia di sản sẽ dựa vào biện pháp chia thừa kế theo pháp luật được quy định trong Bộ luật dân sự 2015.

Đối với những bản di chúc không có hiệu lực pháp luật, thì được phân làm 2 loại: i) Di chúc vô hiệu một phần; ii) Di chúc vô hiệu toàn bộ. Khi di chúc vô hiệu một phần thì phần di sản thuộc nội dung bị tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền xác định là vô hiệu thì sẽ chia theo pháp luật. Còn những phần di sản thuộc nội dung được pháp luật công nhận thì vẫn được chia theo di chúc.

Trường hợp di chúc bị tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền xác định vô hiệu toàn bộ thì cũng tương tự như việc di chúc bị vô hiệu do trái pháp luật. Tức là bản di chúc sẽ không được áp dụng để chia di sản nữa. Việc phân chia di sản của người chết lúc này sẽ thực hiện theo hình thức chia thừa kế theo pháp luật.

Hy vọng bài viết hữu ích đối với quý độc giả.

Chiathuake.com là Website trực thuộc của Công ty Luật TNHH LSX (Luật sư X) – là đơn vị cung cấp dịch vụ luật sư thừa kế chuyên nghiệp tại Việt Nam. Vì vậy, hãy liên hệ tới số điện thoại 0969.434.434 khi Quý khách có nhu cầu về dịch vụ.